Karbon Ayak İzi Rehberi: Nedir, Nasıl Hesaplanır, Nasıl Azaltılır?
Kısaca
Karbon ayak izi, bir kuruluşun, ürünün veya kişinin faaliyetleri sonucunda doğrudan ve dolaylı olarak salınan sera gazlarının toplamıdır ve ton karbondioksit eşdeğeri (tCO2e) ile ifade edilmektedir. Kurumsal karbon ayak izi Sera Gazı Protokolü ve ISO 14064-1’e, ürün karbon ayak izi ise ISO 14067’ye göre hesaplanmaktadır.
Temel bilgiler
| Birim | Ton karbondioksit eşdeğeri (tCO2e) |
| Kurumsal hesaplama | Sera Gazı Protokolü Kurumsal Standardı, ISO 14064-1:2018 |
| Ürün hesaplaması | ISO 14067:2018 |
| Doğrulama | ISO 14064-3:2019 |
| Türkiye’de raporlama | TSRS 2 İklimle İlgili Açıklamalar (KGK) |
Karbon ayak izi nedir?
Karbon ayak izi, belirli bir faaliyetin iklim üzerindeki etkisini tek bir sayıyla gösteren bir ölçüdür. Hesaplamaya yalnızca karbondioksit değil, metan ve diazot monoksit gibi diğer sera gazları da dahil edilmektedir. Bu gazlar, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) kullanılarak karbondioksit eşdeğerine çevrilmekte ve toplanmaktadır.
Karbon ayak izi üç düzeyde hesaplanmaktadır:
| Tür | Neyi ölçer? | Başlıca standart |
|---|---|---|
| Kurumsal | Bir şirketin belirli bir yıldaki tüm faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlar | Sera Gazı Protokolü, ISO 14064-1 |
| Ürün | Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca, hammaddeden bertarafa kadar oluşan emisyonlar | ISO 14067 |
| Bireysel | Bir kişinin ulaşım, konut, beslenme ve tüketim kaynaklı emisyonları | Hesaplama araçları; bağlayıcı bir standart bulunmamaktadır |
Kapsam 1, 2 ve 3 nedir?
Kurumsal karbon ayak izinde emisyonlar, Sera Gazı Protokolü’ne göre kaynağına göre üç kapsama ayrılmaktadır. Bu ayrım, aynı emisyonun farklı şirketler tarafından iki kez sayılmasını önlemektedir.
| Kapsam | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Kapsam 1 | Şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan emisyonlar | Kazanda doğal gaz yakılması, şirket araçları, süreç emisyonları |
| Kapsam 2 | Satın alınan elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar | Şebekeden alınan elektrik |
| Kapsam 3 | Değer zincirindeki diğer tüm dolaylı emisyonlar | Satın alınan hammadde, lojistik, iş seyahatleri, satılan ürünlerin kullanımı |
Kapsamların ayrıntıları ve Kapsam 3’ün kategorileri Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları yazısında ele alınmaktadır.
Karbon ayak izi nasıl hesaplanır?
Hesaplamanın temeli, her emisyon kaynağı için faaliyet verisinin uygun bir emisyon faktörüyle çarpılmasıdır:
Temel hesaplama
Emisyon (tCO2e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü × Küresel ısınma potansiyeli (GWP)
Faaliyet verisi: tüketilen yakıt, elektrik veya taşınan yük miktarı gibi ölçülebilir değerler. Emisyon faktörü karbondioksit eşdeğeri olarak verilmişse GWP ayrıca uygulanmaz.
Kurumsal hesaplama genellikle şu adımlarla yürütülmektedir:
- Sınırların belirlenmesi Operasyonel kontrol, finansal kontrol veya öz sermaye payı yaklaşımlarından biri seçilmekte ve hesaba katılacak tesisler belirlenmektedir.
- Verilerin toplanması Yakıt, elektrik, satın alma, lojistik ve seyahat verileri fatura, sayaç ve üretim kayıtlarından derlenmektedir.
- Emisyon faktörlerinin seçilmesi Ulusal envanter değerleri, tedarikçi verileri veya uluslararası veri tabanları gibi kaynaklardan uygun faktörler belirlenmekte ve kaynakları kaydedilmektedir.
- Hesaplama ve raporlama Emisyonlar kapsam bazında hesaplanmakta, bir baz yıl belirlenmekte ve sonuçlar raporlanmaktadır.
- Doğrulama Sonuçlar, bağımsız ve akredite bir kuruluş tarafından ISO 14064-3’e göre doğrulanabilmektedir. Ayrıntılar ISO 14064 doğrulaması yazısında yer almaktadır.
Ürün karbon ayak izi nedir?
Ürün karbon ayak izi, bir ürünün yaşam döngüsü boyunca oluşan emisyonları kapsamaktadır. ISO 14067’ye göre hesaplamada, hammaddenin çıkarılmasından fabrika kapısına kadar olan aşama (beşikten kapıya) veya kullanım ve bertaraf da dahil tüm yaşam döngüsü (beşikten mezara) esas alınabilmektedir.
Ürün karbon ayak izi, AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) kapsamındaki gömülü emisyonla aynı değildir. SKDM’deki gömülü emisyon, mevzuatta belirlenen kurallarla yalnızca üretim sürecini ve belirli girdileri kapsamaktadır; ürünün taşınması, kullanımı ve bertarafı hesaba katılmamaktadır. SKDM hesaplaması SKDM rehberinde ele alınmaktadır.
Karbon ayak izi nasıl azaltılır?
Azaltım, ölçümle belirlenen en büyük emisyon kaynaklarından başlanarak planlanmaktadır. Uygulamada genellikle şu sıra izlenmektedir:
- Kaçınma ve azaltma: Enerji verimliliği, süreç iyileştirmeleri ve fire oranının düşürülmesi.
- İkame: Yenilenebilir elektrik kullanımı, yakıt değişimi ve elektrifikasyon.
- Değer zinciri: Tedarikçilerle emisyon verisi paylaşımı ve düşük emisyonlu girdilerin tercih edilmesi.
- Denkleştirme: Kaynağında azaltılamayan emisyonlar için, son adım olarak nitelikli karbon kredileri.
Şirketler ve bireyler için önlemler Karbon ayak izi nasıl azaltılır? yazısında ayrıntılı olarak yer almaktadır.
Şirketler için neden önemlidir?
Karbon ayak izi hesaplaması, Türk şirketleri için birden fazla yükümlülüğün ve ticari beklentinin ortak zeminidir:
- TSRS raporlaması: KGK kararlarıyla belirlenen kapsamdaki şirketlerden, TSRS 2 uyarınca Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarını açıklamaları beklenmektedir.
- Türkiye ETS: Kapsamdaki tesisler, emisyonlarını yasal kurallara göre izlemek, raporlamak ve doğrulatmakla yükümlüdür. Ayrıntılar Türkiye ETS rehberinde yer almaktadır.
- SKDM: AB’ye SKDM kapsamındaki ürünleri ihraç eden üreticilerden, ithalatçılar tarafından gömülü emisyon verisi talep edilmektedir.
- Müşteriler ve finansman: Uluslararası müşteriler ve bankalar, tedarikçilerinden ve kredi müşterilerinden giderek daha sık emisyon verisi istemektedir.
Ücretsiz ön değerlendirme
Şirketiniz Türkiye ETS veya SKDM kapsamında mı?
Birkaç soruyu yanıtlayın, hangi yükümlülüklerin sizi ilgilendirdiğini görün.
Sık sorulan sorular
Karbon ayak izi ile su ayak izi arasındaki fark nedir?
Karbon ayak izi sera gazı emisyonlarını, su ayak izi ise kullanılan ve kirletilen tatlı su miktarını ölçmektedir. Su ayak izi ve ekolojik ayak izi ayrı bir yazıda ele alınmaktadır.
TSRS kapsamında Kapsam 3 emisyonlarını raporlamak zorunlu mu?
TSRS 2 kapsamındaki şirketlerden Kapsam 3 emisyonlarını da açıklamaları beklenmektedir. Ancak standardı uyguladıkları ilk yıllık raporlama döneminde, şirketlerin Kapsam 3 emisyonlarını açıklamaması bir geçiş kolaylığı olarak kabul edilmektedir.
Bireysel karbon ayak izi nasıl hesaplanır?
Bireysel karbon ayak izi; ulaşım, konut enerjisi, beslenme ve tüketim alışkanlıklarına ilişkin bilgilerle çevrim içi hesaplama araçları kullanılarak tahmin edilmektedir. Sonuçlar, kullanılan araca ve varsayımlara göre farklılık gösterebilmektedir.
Neler değişti?
| 11.10.2026 | Rehber yayımlandı. |