Sera Gazları Nelerdir? Sera Etkisi Nasıl Oluşur?

Sera gazları, atmosferde yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutarak gezegenin ısınmasına yol açan gazlardır. Başlıca sera gazları karbondioksit (CO2), metan (CH4), diazotmonoksit (N2O) ve florlu gazlardır; bu gazların insan faaliyetleriyle artan yoğunluğu, küresel ısınmanın temel nedenidir.

Sera etkisi nasıl oluşur?

Güneşten gelen ışınların önemli bir bölümü atmosferi geçerek yeryüzüne ulaşmakta ve yeryüzünü ısıtmaktadır. Isınan yeryüzü bu enerjinin bir kısmını kızılötesi ışıma olarak geri yaymaktadır. Sera gazları bu kızılötesi ışımanın bir bölümünü soğurmakta ve tekrar yeryüzüne doğru yaymaktadır. Sonuçta ısının bir kısmı atmosferde tutulmaktadır.

Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir: Bu etki olmasaydı yeryüzünün ortalama sıcaklığı yaklaşık -18°C olurdu; bugünkü ortalama ise yaklaşık 15°C’dir. Sorun, insan faaliyetlerinin sera gazı yoğunluğunu artırarak bu etkiyi güçlendirmesidir. Atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu sanayi öncesi dönemde yaklaşık 280 ppm iken bugün 420 ppm’in üzerine çıkmıştır.

Başlıca sera gazları nelerdir?

İklim Kanunu’nda sayılan sera gazları ve başlıca kaynakları şunlardır:

• Karbondioksit (CO2): Kömür, petrol ve doğal gazın yakılması ile çimento gibi sanayi süreçlerinden kaynaklanmaktadır. İnsan kaynaklı emisyonların en büyük bölümünü oluşturmaktadır.
• Metan (CH4): Hayvancılık, çeltik tarımı, atık depolama alanları ve doğal gaz ile kömür üretimindeki sızıntılardan kaynaklanmaktadır.
• Diazotmonoksit (N2O): Başta azotlu gübre kullanımı olmak üzere tarımsal faaliyetler ve bazı kimya süreçlerinden kaynaklanmaktadır.
• Florlu gazlar (HFC, PFC, SF6): Soğutma ve iklimlendirme sistemleri, alüminyum üretimi ve elektrik ekipmanlarında kullanılmakta veya açığa çıkmaktadır.

Su buharı da güçlü bir sera gazıdır; ancak atmosferdeki miktarı doğrudan insan emisyonlarıyla değil sıcaklıkla belirlendiğinden emisyon envanterlerinde yer almamaktadır.

Sera gazlarının etkisi nasıl karşılaştırılmaktadır?

Her sera gazının ısı tutma kapasitesi ve atmosferde kalma süresi farklıdır. Bu farklar, küresel ısınma potansiyeli (KIP) ile ifade edilmektedir. Karbondioksitin katsayısı 1 kabul edilmekte, diğer gazlar bu katsayılarla karbondioksit eşdeğerine (CO2e) çevrilmektedir.

IPCC 5. Değerlendirme Raporu’ndaki 100 yıllık değerlere göre metanın katsayısı 28, diazotmonoksitin katsayısı 265, kükürt hekzaflorürün (SF6) katsayısı ise 23.500’dür. Metan atmosferde yaklaşık 12 yıl kalırken, karbondioksitin etkisi yüzyıllarca sürebilmektedir. Bu nedenle metan azaltımı kısa vadeli, karbondioksit azaltımı ise uzun vadeli iklim etkisi açısından belirleyicidir.

Türkiye’nin sera gazı emisyonları nereden kaynaklanmaktadır?

TÜİK verilerine göre Türkiye’nin toplam sera gazı emisyonu 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 5,3 artarak 584,5 milyon ton CO2e olarak hesaplanmıştır. Kişi başına emisyon 6,8 ton CO2e’dir.

Emisyonların sektörel dağılımı şöyledir:

• Enerji: yüzde 71,8
• Endüstriyel işlemler ve ürün kullanımı: yüzde 12,9
• Tarım: yüzde 12,6
• Atık: yüzde 2,6

Gazlara göre bakıldığında karbondioksit emisyonlarının yüzde 85,9’u enerji sektöründen gelmektedir. Metan emisyonlarının yüzde 62’si ve diazotmonoksit emisyonlarının yüzde 77,8’i ise tarım sektöründen kaynaklanmaktadır.

Sera gazları şirketleri neden ilgilendirmektedir?

Sera gazı emisyonları, şirketler için doğrudan bir yükümlülük ve maliyet kalemine dönüşmektedir:

• Türkiye ETS: Kapsamdaki tesislerin, Türkiye ETS Yönetmeliği’nde listelenen sera gazlarını izlemesi, raporlaması ve doğrulatması zorunludur.
• SKDM: AB’ye ihraç edilen ürünlerin gömülü emisyonları hesaplanırken ürün grubuna göre farklı gazlar dikkate alınmaktadır; örneğin alüminyumda PFC, gübrede diazotmonoksit emisyonları da hesaba katılmaktadır.
• Raporlama: TSRS kapsamındaki şirketlerden sera gazı emisyonlarını Kapsam 1, 2 ve 3 ayrımıyla açıklamaları beklenmektedir.
• Florlu gazlar: İklim Kanunu, florlu sera gazlarına ilişkin yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde idari yaptırımlar öngörmektedir.

Sık sorulan sorular

En güçlü sera gazı hangisidir?

Birim başına etkisi en yüksek gazlar arasında kükürt hekzaflorür (SF6) yer almaktadır; 100 yıllık küresel ısınma potansiyeli 23.500’dür. Toplam etki açısından ise en önemli gaz, salım miktarı en yüksek olan karbondioksittir.

Ozon tabakasının incelmesi ile sera etkisi aynı şey midir?

Hayır. Ozon tabakasının incelmesi, stratosferdeki ozonun bazı kimyasallar tarafından yok edilmesidir. Sera etkisi ise ısının atmosferde tutulmasıyla ilgilidir. Ancak bazı ozon incelten maddeler aynı zamanda güçlü sera gazlarıdır.

Su buharı neden emisyon hesaplarına dahil edilmemektedir?

Atmosferdeki su buharı miktarı, doğrudan insan emisyonlarıyla değil sıcaklıkla belirlenmektedir. Isınma arttıkça su buharı da artmakta ve ısınmayı güçlendirmektedir; bu nedenle bir geri besleme etkisi olarak değerlendirilmektedir.